Đến với thiền, không ai không biết đến công án. Công án của các thiền sư để lại là một trong các đặc điểm của thiền. Công án bao gồm những lời rất khó hiểu. Nói theo kiểu mình bây giờ là nói toàn chuyện trên trời dưới đất. Cũng có những mẫu đối thoại khó hiểu nhưng không phải là công án. Chỉ là những đối đáp qua lại của các thiền sư. Song vì tâm mình chưa tương thích với chư vị nên mình không hiểu được các vị nói gì, mà tưởng chúng là công án.

Ngày đó, tôi không hiểu những thứ ấy nói gì, cũng không biết ngày xưa các vị nói những chuyện bí hiểm như thế với người học để làm gì? Mọi thứ là đơn giản nhưng hình như con người cứ muốn làm cho nó rối lên, mà điển hình là các ông Tổ nhà mình. Tôi đã suy nghĩ như thế. Cho đến một lần ...

Đó là lúc thầy Thông Huệ đề cập đến công án “Tiếng vỗ một bàn tay”. Tôi đã thắc mắc và từng nghiền ngẫm nó nhiều lần. Rất muốn biết âm thanh ấy ra sao. Một thứ gì đó nóng bỏng và sôi sục. Nhưng một khi sự nghiền ngẫm chưa đủ thời gian, tâm chưa thể gom về một mối thì cũng như cậu sa di Nam Lợi, thứ gì cũng nghe đầy đủ mà tiếng vỗ một bàn tay thì không. Cái nóng bỏng ấy rồi cũng qua đi. Pháp biết vọng của Hòa thượng không cho phép mình chụm đầu vào đó. Tôi không đủ thì giờ để làm gì ngoài việc củng cố cái biết của mình.

Thầy nói và đưa hai tay lên vỗ. Tiếng vỗ rất giòn. Mọi thứ đều chứng tỏ tai mình nghe rất tốt. Rồi chỉ còn hiện diện một bàn tay. Ngay lúc ấy, tôi nghe được tiếng vỗ của một bàn tay. Không biết là tôi đã nghe được tiếng vỗ hay thấy được tiếng vỗ đó. Chỉ biết trống hoát và toàn thân xuất mồ hôi.

Bạn sẽ nói tôi nhận ra được tánh nghe của mình, như ngài Anan nhận ra sự hằng hữu của tánh nghe khi tiếng chuông vừa dứt? Hay như sadi Nam Lợi nói “Âm thanh của thế gian đều là vô thường, chỉ có tiếng mà không tiếng mới là tiếng vỗ của một bàn tay”? Tất cả đều đúng, nhưng không có thứ nào là tiếng vỗ của một bàn tay mà bạn nghe được. Đó chỉ là lời tổng kết của chủ nhân khi đã tự mình chiêm nghiệm về tiếng vỗ của một bàn tay. Những câu nói ấy hoàn toàn không sai nhưng nó chẳng dính gì đến mình. Mình vẫn chưa phải là người nghe được tiếng vỗ của một bàn tay. Chỉ là kẻ hiểu được những gì người khác đã nghe. Cái hiểu đó, dù rạch ròi rành rẽ bao nhiêu, vẫn chỉ là sản phẩm của thức tâm. Trong khi chủ yếu của công án là dùng để phá bỏ thức tâm. Dù chỉ một thoáng mong manh, cũng đủ để bạn có được niềm tin với Thầy Tổ và thông được khá nhiều thứ chưa biết.

Sau lần đó, tôi hiểu công án dùng để làm gì? Nó là con đường giúp mình nhận ra tâm không qua sự hiểu biết lý luận. Đó là khối chày gõ vào tâm thẳng tắt nhất. Song muốn dụng được khối chày đó tâm mình phải qui về một mối. Vì thế, CÔNG ÁN ngoài việc dùng làm khối chày để gõ tâm, người xưa còn dùng nó như một phương tiện để tóm tâm, gọi là THAM CÔNG ÁN. Còn một chút khởi nghĩ hay giải thích nào khi bạn đối diện với công án, bạn vẫn là người chưa biết gì về công án. Tài chi Hòa thượng và Thầy, khi đem công án ra giảng, chỉ là hình thức vay mượn để nói chuyện tu hành, còn trọng tâm vấn đề, không thấy ai nói đến. Đi quanh đi quất đến đó rồi ngưng. Không ai chịu nói một chút gì về những điều mình cần hiểu. Nếu nhờ thức tâm mà hiểu, nó chẳng còn là công án.